Wyniki PISA 2025 przynoszą interesujący obraz relacji polskich piętnastolatków ze szkołą. Poczucie przynależności szkolnej poprawiło się w stosunku do wcześniejszych edycji badania, ale nadal pozostaje niskie na tle innych państw OECD. Interpretacja tych zmian wymaga uwzględnienia nie tylko samych wskaźników, lecz także zmieniającego się kontekstu instytucjonalnego i społecznego pomiaru: reformy strukturalnej, pandemii i zróżnicowania szkolnych biografii badanych.
Poczucie przynależności do szkoły. Co pokazują wyniki PISA?
Szkoła jest nie tylko instytucją przekazywania wiedzy i oceniania osiągnięć edukacyjnych, lecz także środowiskiem społecznym, w którym młodzi ludzie budują relacje, poszukują akceptacji i określają własną pozycję. Dlatego jednym z ważnych wymiarów doświadczenia szkolnego jest poczucie przynależności (sense of belonging), odnoszące się do tego, czy uczeń czuje się częścią szkolnej społeczności, czy doświadcza akceptacji i czy znajduje w szkole swoje miejsce.
W PISA 2025 około 63,5% polskich piętnastolatków deklarowało, że czuje się częścią swojej szkoły, podczas gdy średnia dla państw OECD wynosiła około 76,2%. Jednocześnie syntetyczny wskaźnik przynależności szkolnej w Polsce był istotnie wyższy niż w edycjach 2018 i 2022. Należy odróżnić odsetek odpowiedzi na pojedyncze stwierdzenie od wartości syntetycznego indeksu, który opiera się na kilku pytaniach.
Otrzymujemy zatem obraz, którego nie da się sprowadzić do prostej diagnozy systematycznie pogarszających się relacji uczniów ze szkołą. Z jednej strony poziom poczucia przynależności pozostaje niski w porównaniach międzynarodowych, z drugiej zaś obserwujemy poprawę w stosunku do wcześniejszych pomiarów. Jakie mechanizmy mogą kryć się za tymi zmianami? Zanim sformułujemy wyjaśnienia dotyczące jakości funkcjonowania polskich szkół, warto zapytać, czy w kolejnych edycjach PISA badamy uczniów znajdujących się w porównywalnych sytuacjach instytucjonalnych i społecznych.
Ten sam wiek, inny moment szkolnej biografii
PISA jest badaniem piętnastolatków. Podstawowym kryterium doboru populacji jest wiek ucznia, a nie klasa czy etap kształcenia. Umożliwia to międzynarodowe porównywanie młodzieży w odmiennie zorganizowanych systemach edukacyjnych, ale ma konsekwencje dla interpretacji wskaźników odnoszących się do społecznych doświadczeń uczniów.
W 2015 i 2018 roku polscy piętnastolatkowie objęci PISA byli zasadniczo uczniami gimnazjów. Znajdowali się więc pod koniec nauki w danej instytucji, po okresie budowania relacji rówieśniczych, poznawania nauczycieli, rozpoznawania reguł funkcjonowania szkoły i określania własnej pozycji w społecznej strukturze klasy.
Po reformie strukturalnej sytuacja uległa zmianie. W PISA 2022 piętnastolatkowie byli przede wszystkim uczniami pierwszych klas szkół ponadpodstawowych, na początku nauki w nowej instytucji. W PISA 2025 część badanej populacji uczęszczała już do klas drugich, co wiązało się między innymi ze zróżnicowaniem wieku rozpoczęcia nauki szkolnej. Badani różnili się więc również czasem spędzonym w aktualnym środowisku instytucjonalnym.
Z punktu widzenia organizacji badania nadal porównujemy piętnastolatków. Z punktu widzenia socjologii edukacji porównujemy jednak uczniów znajdujących się w odmiennych momentach szkolnych biografii. W jednym przypadku chodzi o uczestnictwo we względnie ustabilizowanym środowisku społecznym, w drugim o wchodzenie do nowej instytucji i budowanie w niej własnego miejsca. Różnica ta może mieć szczególne znaczenie dla pomiaru poczucia przynależności.
Przynależność jako rezultat uczestnictwa
Poczucie przynależności nie powstaje automatycznie wraz z formalnym uzyskaniem statusu członka określonej zbiorowości. Jest rezultatem uczestnictwa w relacjach społecznych, doświadczeń akceptacji lub odrzucenia, rozpoznawania norm i stopniowego budowania własnej pozycji. Proces ten wymaga czasu, a jego przebieg zależy zarówno od indywidualnych doświadczeń jednostki, jak i od właściwości środowiska, do którego ona wchodzi.
Uczeń może formalnie należeć do klasy i szkoły, nie mając jeszcze poczucia, że jest częścią ich społeczności. Może znać niewiele osób, nie rozumieć nieformalnych reguł funkcjonowania grupy lub nie mieć pewności, czy zostanie zaakceptowany. Nie musi to świadczyć o nieprzyjaznym klimacie szkoły; może oznaczać, że proces adaptacji jeszcze trwa.
Jeżeli pytamy o przynależność uczniów trzeciej klasy gimnazjum i uczniów pierwszej klasy szkoły ponadpodstawowej, identyczne pytanie odnosi się do doświadczeń osadzonych w odmiennych kontekstach instytucjonalnych. Nie oznacza to automatycznie nieporównywalności statystycznej odpowiedzi, lecz wymaga ostrożności w ich interpretacji. Można postawić hipotezę, że część zmian wskaźnika wiąże się ze zmianą momentu szkolnej biografii, w którym dokonano pomiaru. Nie jest to hipoteza o negatywnych skutkach reformy, lecz o konsekwencjach zmiany organizacji systemu dla warunków pomiaru zjawiska społecznego.
Pandemia jako dodatkowy kontekst pomiaru
Reforma strukturalna nie była jedyną okolicznością różnicującą sytuację badanych. PISA 2022 przeprowadzono w kontekście doświadczeń pandemii COVID-19 i jej konsekwencji dla szkół. W poprzedzających latach uczniowie doświadczyli długich okresów nauki zdalnej, ograniczenia bezpośrednich kontaktów rówieśniczych i dezorganizacji codziennych praktyk szkolnych. Badanie nie oznaczało już powszechnego zamknięcia szkół, ale wcześniejsze doświadczenia mogły nadal wpływać na relacje uczniów z ich środowiskiem szkolnym.
Szkolna wspólnota jest wytwarzana i podtrzymywana przez codzienne interakcje, wspólne doświadczenia, nieformalne kontakty i powtarzalne praktyki uczestnictwa. Pandemia ograniczyła możliwość ich realizacji, a w przypadku części uczniów zakłóciła proces budowania relacji w nowej szkole. Można więc postawić hipotezę, że niższe poczucie przynależności w PISA 2022 było częściowo związane z doświadczeniami pandemicznymi.
Poprawa odnotowana w PISA 2025 czyni tę hipotezę interesującą. Czy odzwierciedla ona stopniową odbudowę relacji społecznych po pandemii, większą stabilność funkcjonowania szkół, czy inne procesy? Samo zestawienie zagregowanych wskaźników nie pozwala tego rozstrzygnąć. Pandemia objęła cały system, a jej konsekwencje nakładały się na zmianę struktury szkolnictwa, zmiany pokoleniowe i różnice w doświadczeniach poszczególnych grup uczniów.
Cztery edycje, różne konteksty
W PISA 2015 i 2018 badano zasadniczo piętnastolatków uczących się w gimnazjach, pod koniec etapu kształcenia powszechnego i przed selekcją do szkół ponadgimnazjalnych. W PISA 2022 byli to przede wszystkim uczniowie rozpoczynający naukę w liceach, technikach i szkołach branżowych, którzy mieli za sobą doświadczenia pandemii i edukacji zdalnej. W PISA 2025 badano młodzież funkcjonującą w warunkach popandemicznych, przy czym część piętnastolatków znajdowała się już w drugiej klasie szkoły ponadpodstawowej.
Oznacza to, że zmiany wskaźników przynależności obserwujemy w populacjach porównywalnych pod względem wieku, lecz różniących się etapem szkolnej biografii, doświadczeniami społecznymi oraz stopniem zróżnicowania instytucjonalnego. Nie unieważnia to porównań, ale powinno stanowić integralny element ich interpretacji. W szczególności edycja 2018 jest ważnym punktem odniesienia: pozwala uwzględnić jeszcze przedpandemiczny pomiar w systemie gimnazjalnym, choć sama nie rozstrzyga wpływu reformy.
Różnice między liceami i technikami. Jeszcze jeden problem interpretacyjny
Zmiana struktury systemu edukacji wpłynęła także na możliwości analizowania zróżnicowania doświadczeń szkolnych piętnastolatków. W PISA 2015 i 2018 uczniowie znajdowali się zasadniczo w gimnazjach, czyli na etapie kształcenia powszechnego poprzedzającym podział na licea, technika i szkoły zawodowe. Nie można było zatem porównywać poczucia przynależności piętnastolatków uczęszczających do tych typów szkół, ponieważ zdecydowana większość badanej populacji nie przeszła jeszcze przez próg selekcyjny. W PISA 2022 i 2025 badani byli już uczniami różnych typów szkół ponadpodstawowych. Otwiera to nowe możliwości analityczne, ale wprowadza dodatkowe problemy interpretacyjne.
W PISA 2022 syntetyczny wskaźnik poczucia przynależności wynosił −0,31 w liceach ogólnokształcących, −0,28 w technikach i −0,41 w szkołach branżowych I stopnia. Podobny kierunek różnicy między liceami a technikami odnotowano w PISA 2025. Można byłoby interpretować te wyniki w kategoriach odmiennych kultur instytucjonalnych i sposobów organizacji relacji społecznych. Trzeba jednak pamiętać, że porównujemy populacje, których skład jest rezultatem wcześniejszej selekcji edukacyjnej.
Szczególnie istotna może być struktura według płci. W PISA 2022 wskaźnik przynależności wynosił −0,41 dla dziewcząt i −0,20 dla chłopców, a udział chłopców w technikach jest większy niż w liceach. Część różnicy między typami szkół może zatem wynikać z odmiennego składu ich populacji, a nie z właściwości samych placówek. Jest to jednak hipoteza, której nie można potwierdzić na podstawie samych średnich grupowych. Należałoby sprawdzić, czy różnice utrzymują się po uwzględnieniu płci, pochodzenia społecznego, wcześniejszych osiągnięć i aspiracji. Wymagałoby to analizy danych jednostkowych, pozwalającej odróżnić efekty kompozycyjne od kontekstowych.
Co wiemy, a o co powinniśmy zapytać?
Publicznie dostępne wyniki PISA pozwalają zidentyfikować niski poziom poczucia przynależności polskich piętnastolatków na tle OECD, jego zmiany w czasie oraz różnice między grupami uczniów. Nie wystarczają jednak do jednoznacznego wyjaśnienia mechanizmów tych zmian.
Czy poczucie przynależności zależy od czasu spędzonego w aktualnej szkole? Czy uczniowie pierwszych klas doświadczają przejściowego osłabienia więzi, które z czasem się odbudowują? W jakim stopniu PISA 2022 odzwierciedla konsekwencje pandemii, a poprawa w 2025 roku odbudowę codziennych relacji? Czy różnice między liceami i technikami pozostają widoczne po uwzględnieniu płci i innych charakterystyk uczniów? Jakie znaczenie mają właściwości samej szkoły, relacje z nauczycielami i sposób organizacji życia społecznego?
Odpowiedzi na te pytania wymagałyby odrębnych analiz danych jednostkowych, a częściowo także badań podłużnych. Ich postawienie pozwala jednak oddzielić to, co rzeczywiście wynika z opublikowanych pomiarów, od hipotez wyjaśniających.
Znaczenie dla polityki edukacyjnej
Wskaźniki PISA są ważnym źródłem wiedzy o funkcjonowaniu systemów edukacyjnych, ale ich interpretacja wymaga uwzględnienia kontekstu instytucjonalnego i historycznego. Zmiana wartości wskaźnika nie jest sama w sobie wyjaśnieniem zmiany społecznej, a tym bardziej dowodem skuteczności lub nieskuteczności określonej reformy.
Jednocześnie, jeżeli przynależność rozwija się w procesie uczestnictwa w życiu szkoły, przejście między instytucjami powinno być traktowane jako ważny etap szkolnej biografii. Warto przyglądać się sposobom wspierania adaptacji uczniów rozpoczynających naukę w szkołach ponadpodstawowych, jakości relacji rówieśniczych i nauczycielskich oraz warunkom budowania wspólnoty szkolnej. Nie oznacza to automatycznie potrzeby kolejnego odgórnego programu integracyjnego, lecz lepszego rozpoznania społecznych mechanizmów wchodzenia młodzieży do nowych środowisk.
Porównywalność pomiaru a porównywalność doświadczenia
Badania międzynarodowe pozwalają obserwować systemy edukacyjne w długiej perspektywie. Ich wartość polega jednak nie tylko na zestawianiu wskaźników, lecz również na stawianiu pytań o mechanizmy społeczne stojące za wynikami.
W przypadku poczucia przynależności szkolnej polskich piętnastolatków trzeba uwzględnić zmianę momentu szkolnej biografii, w którym uczniowie oceniają swoje relacje ze szkołą, doświadczenia pandemii szczególnie istotne dla PISA 2022 oraz zróżnicowanie składu społecznego populacji uczniów szkół ponadpodstawowych. Nie wiemy, w jakim stopniu każda z tych okoliczności wpływa na wyniki. Wiemy natomiast, że pominięcie ich zubożyłoby interpretację.
Porównywalność wieku badanych nie oznacza automatycznie porównywalności ich sytuacji społecznej. Porównywalność narzędzia pomiarowego nie zwalnia zaś z namysłu nad znaczeniem odpowiedzi udzielanych w odmiennych kontekstach instytucjonalnych. Nie jest to argument przeciw badaniom porównawczym, lecz za traktowaniem ich wyników jako punktu wyjścia do analizy mechanizmów funkcjonowania edukacji, a nie gotowego wyjaśnienia zmian.
Źródła i materiały
- OECD, PISA 2025 Results oraz nota krajowa dla Polski
- Ministerstwo Edukacji Narodowej, wyniki polskiego raportu PISA 2025
- IBE, PISA 2022. Polscy piętnastolatkowie w perspektywie międzynarodowej
- OECD, PISA 2022 Results (Volume II): Learning During – and From – Disruption
- OECD, PISA 2022 Database
Nota metodologiczna: tekst stanowi interpretację publicznie dostępnych wyników PISA. Hipotezy dotyczące znaczenia kontekstu instytucjonalnego, doświadczeń pandemicznych i struktury społecznej populacji uczniów nie są rezultatami odrębnej analizy statystycznej i wymagają dalszej weryfikacji.
Skomentuj