Najnowszy raport OECD Spending Better for Children through Social Policy (2026) przynosi interesujące spojrzenie na nierówności edukacyjne. Wykorzystując między innymi wyniki PISA 2025, autorzy pokazują skalę problemu niskich kompetencji młodzieży oraz jego społeczne uwarunkowania. W 2009 r. 31% piętnastolatków w krajach OECD nie osiągało podstawowego poziomu kompetencji w co najmniej jednej z trzech dziedzin badania. W 2025 r. odsetek ten wzrósł do 43%. Ryzyko niskich osiągnięć jest przy tym wyraźnie zróżnicowane społecznie: dotyczy 58% uczniów z najniższego kwartyla statusu społeczno-ekonomicznego i 24% uczniów z kwartyla najwyższego. Jednak niemal połowa wszystkich uczniów osiągających niskie wyniki pochodzi z rodzin o średnim statusie społeczno-ekonomicznym. To ważne rozróżnienie między ryzykiem niepowodzenia w określonej grupie a jej udziałem w całej populacji uczniów o niskich osiągnięciach. Pokazuje, że polityka ograniczania niepowodzeń edukacyjnych nie może sprowadzać się wyłącznie do wsparcia rodzin najuboższych.
Raport analizuje również związki między strukturą wydatków społecznych a osiągnięciami edukacyjnymi. Szczególną uwagę poświęcono inwestycjom we wczesną edukację i opiekę nad dzieckiem, wsparciu rodzin oraz ograniczaniu ubóstwa. Istotna okazuje się nie tylko wielkość nakładów, ale także moment ich ponoszenia i sposób organizacji wsparcia. Z perspektywy polityki publicznej oznacza to konieczność myślenia o edukacji jako części szerszego systemu instytucjonalnego, w którym warunki życia rodzin, dostępność usług i organizacja kształcenia wzajemnie na siebie oddziałują. Nie oznacza to jednak, że same korelacje między wydatkami a wynikami pozwalają jednoznacznie określić skuteczność poszczególnych instrumentów polityki społecznej.
Szczególnie interesujący jest problem relacji między osiągnięciami edukacyjnymi a późniejszymi szansami życiowymi. Literatura dotycząca mechanizmu compensatory advantage pokazuje, że rodziny uprzywilejowane dysponują zasobami pozwalającymi ograniczać konsekwencje słabszych wyników edukacyjnych swoich dzieci. Uczniowie o podobnych osiągnięciach nie muszą więc mieć podobnych szans na kontynuowanie nauki, uzyskanie wartościowych kwalifikacji czy zajęcie korzystnej pozycji zawodowej. Z tego punktu widzenia ograniczanie nierówności wyników szkolnych jest warunkiem ważnym, ale niewystarczającym do ograniczania reprodukcji nierówności społecznych. Mechanizmy selekcji do kolejnych ścieżek kształcenia oraz alokacji na rynku pracy mogą bowiem ponownie różnicować szanse jednostek.
Dla polskiej polityki edukacyjnej płyną stąd dwa wnioski. Po pierwsze, działania wyrównawcze powinny obejmować nie tylko uczniów z rodzin najbardziej defaworyzowanych, ale również szerszą populację młodzieży zagrożonej niepowodzeniem edukacyjnym. Po drugie, ocena skuteczności systemu edukacji wymaga wyjścia poza pomiar osiągnięć szkolnych i uwzględnienia dalszych losów edukacyjnych oraz zawodowych absolwentów. Dopiero analiza powiązań między wytwarzaniem kompetencji, selekcją edukacyjną i alokacją społeczną pozwala odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu edukacja rzeczywiście ogranicza nierówności szans, a w jakim uczestniczy w ich reprodukcji.
Źródło: OECD (2026), Spending Better for Children through Social Policy, OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/1d6fb668-en
Skomentuj