Polska gospodarka od ponad trzech dekad rozwija się w tempie, które pozwoliło nam znacząco zmniejszyć dystans wobec najbogatszych państw Europy. Wzrost produktu krajowego brutto, poprawa poziomu życia, rozwój infrastruktury i modernizacja przedsiębiorstw stanowią niewątpliwe osiągnięcia polskiej transformacji. W debacie publicznej coraz częściej przypomina się o miejscu Polski wśród największych gospodarek świata. Jest to powód do satysfakcji, ale jednocześnie informacja, która niewiele mówi o tym, czy jesteśmy przygotowani na wyzwania kolejnych dekad. Wielkość gospodarki nie jest przecież tożsama z jej innowacyjnością, produktywnością ani zdolnością do samodzielnego kształtowania kierunków rozwoju.
Do takiej refleksji skłonił mnie wykład Dariusza Rosatiego, którego wysłuchałem 7 listopada podczas konferencji „Skalowalność biznesu rodzinnego”, zorganizowanej we Wrocławiu w ramach XIX Ogólnopolskiego Zjazdu Firm Rodzinnych U-RODZINY 2026, odbywającego się pod hasłem „Mosty Pokoleń”. Rosati rozpoczął od przypomnienia sukcesu polskiej transformacji, ale zasadniczą część wystąpienia poświęcił ograniczeniom modelu rozwoju, który ten sukces umożliwił. Nie była to przy tym zapowiedź nadchodzącej katastrofy. Prelegent wyraźnie podkreślił, że Polska nie znajduje się obecnie w przededniu kryzysu finansów publicznych, choć narastające zadłużenie i koszty jego obsługi ograniczają możliwości prowadzenia polityki gospodarczej. Problem polega raczej na tym, że gospodarka, która dotychczas skutecznie doganiała bardziej rozwiniętych konkurentów, może stopniowo tracić zdolność do dalszego zmniejszania dystansu. W polskiej debacie gospodarczej zbyt często poruszamy się między narracją sukcesu a narracją kryzysu, podczas gdy możliwa jest sytuacja, w której kraj rozwija się, zwiększa swoją zamożność i poprawia pozycję międzynarodową, a jednocześnie utrwala mechanizmy ograniczające jego przyszły potencjał.
Sukces modelu, który przestaje wystarczać
W swojej analizie Rosati wskazał cztery zasadnicze czynniki polskiego sukcesu gospodarczego: udaną transformację ustrojową, integrację europejską, globalizację oraz względnie stabilne otoczenie geopolityczne. To właśnie ich współwystępowanie stworzyło warunki do szybkiej modernizacji gospodarki i wzrostu poziomu życia. Polska potrafiła wykorzystać otwarcie rynków, napływ inwestycji zagranicznych i możliwości wynikające z uczestnictwa w europejskim oraz globalnym podziale pracy. Był to model rozwoju oparty w znacznej mierze na skutecznej adaptacji do warunków tworzonych przez otoczenie międzynarodowe.
Jednocześnie, jak przekonywał Rosati, świat, w którym Polska osiągnęła ten sukces, uległ zasadniczej zmianie. Seria kryzysów gospodarczych, pandemia, rosyjska agresja na Ukrainę, rywalizacja Stanów Zjednoczonych i Chin oraz wzrost protekcjonizmu zmieniły logikę międzynarodowej współpracy gospodarczej. Rosati mówił o końcu okresu intensywnej globalizacji, w którym najważniejszym kryterium organizowania produkcji była minimalizacja kosztów. Obecnie coraz większego znaczenia nabierają bezpieczeństwo dostaw, odporność na zewnętrzne wstrząsy i strategiczna autonomia. Nie oznacza to końca globalizacji, lecz zmianę jej charakteru i warunków uczestnictwa w gospodarce światowej.
W tym kontekście Rosati zwrócił uwagę na znaczenie odporności gospodarki, rozumianej jako zdolność do absorbowania zewnętrznych wstrząsów, oraz zdolności adaptacyjnej, pozwalającej dostosowywać struktury gospodarcze do zmieniających się warunków. W moim przekonaniu jest to jeden z najważniejszych elementów całego wystąpienia, ponieważ pozwala spojrzeć na rozwój gospodarczy nie tylko przez pryzmat tempa wzrostu PKB, ale również zdolności instytucji i społeczeństwa do funkcjonowania w warunkach niepewności. Polska transformacja dokonywała się w sytuacji, w której mieliśmy stosunkowo wyraźny punkt odniesienia: zachodni model gospodarki rynkowej, integrację europejską i uczestnictwo w globalnym podziale pracy. Obecnie sam ten porządek podlega przekształceniom. Problem polega więc nie tylko na tym, jak szybko potrafimy dostosowywać się do zmian, ale również na tym, czy jesteśmy zdolni samodzielnie wyznaczać kierunki rozwoju.
Pułapka środkowego ogniwa
Jednym z głównych problemów strukturalnych wskazanych przez Rosatiego była pułapka środkowego ogniwa łańcucha wartości. Polskie przedsiębiorstwa osiągnęły wysoką sprawność w produkcji komponentów, podzespołów i wyrobów przeznaczonych dla międzynarodowych koncernów. Znacznie rzadziej uczestniczą jednak w tych etapach działalności gospodarczej, w których powstają największe możliwości tworzenia i przechwytywania wartości: projektowaniu produktów, badaniach i rozwoju, zarządzaniu technologiami, budowaniu marek czy organizowaniu globalnej sprzedaży. Rosati zwracał również uwagę na ograniczoną obecność polskich przedsiębiorstw wśród największych firm świata oraz ich relatywnie słabą pozycję w sektorach zaawansowanych technologii. W jego diagnozie problemy te łączą się z niską stopą inwestycji i niewystarczającą innowacyjnością gospodarki.
Nie oznacza to oczywiście, że produkcja przemysłowa jest działalnością mało zaawansowaną. Współczesne przedsiębiorstwa produkujące komponenty mogą dysponować znakomitymi technologiami i wysoko wykwalifikowaną kadrą. Problemem jest raczej zakres ich samodzielności i miejsce w procesie tworzenia wartości. Można być bardzo dobrym wykonawcą, a jednocześnie pozostawać zależnym od decyzji technologicznych i biznesowych podejmowanych gdzie indziej. Taka pozycja pozwala uczestniczyć we wzroście gospodarczym, ale ogranicza możliwości samodzielnego kształtowania jego kierunków.
Słuchając tej części wystąpienia, trudno było mi nie dostrzec podobieństwa do diagnozy zawartej przed laty w Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, przygotowanej pod kierunkiem Mateusza Morawieckiego. Jednym z jej zasadniczych założeń była konieczność przezwyciężenia ograniczeń rozwoju zależnego, zwiększenia krajowej wartości dodanej i budowania własnego potencjału technologicznego. Nie oznacza to oczywiście, że Rosati i Morawiecki proponują tę samą politykę gospodarczą. Różnice dotyczące roli państwa, integracji europejskiej czy instrumentów polityki przemysłowej pozostają istotnym przedmiotem debaty. Zbieżność dotyczy raczej rozpoznania strukturalnych ograniczeń polskiego modelu rozwoju. Warto ją zauważyć, ponieważ w debacie publicznej często koncentrujemy się na politycznych różnicach, pomijając obszary możliwego porozumienia dotyczącego długofalowych interesów rozwojowych państwa.
Gospodarka wiedzy wymaga świadomej polityki rozwoju umiejętności
Kolejnym elementem diagnozy Rosatiego była słabość polskiego systemu badań, rozwoju i innowacji. Prelegent wskazywał na relatywnie niskie nakłady na B+R, odległe pozycje Polski w międzynarodowych rankingach innowacyjności oraz ograniczone powiązania między nauką a przedsiębiorstwami. W połączeniu z niskim poziomem inwestycji i pozycją polskich firm w międzynarodowych łańcuchach wartości tworzy to poważną barierę dalszej modernizacji gospodarki.
W tym miejscu chciałbym jednak rozszerzyć perspektywę zaproponowaną przez Rosatiego o problem, który jest mi szczególnie bliski: rolę edukacji i polityki rozwoju umiejętności w kształtowaniu zdolności rozwojowych społeczeństwa. W dyskusjach o innowacyjności zazwyczaj koncentrujemy się na niedostatecznym finansowaniu nauki, słabości uczelni i potrzebie lepszego przygotowania absolwentów do wymagań rynku pracy. Wszystkie te kwestie mają znaczenie, ale nie wyczerpują problemu. Można bowiem postawić pytanie odwrotne: czy polska gospodarka w obecnej strukturze generuje wystarczający popyt na zaawansowaną wiedzę i kompetencje? Jeżeli znaczna część przedsiębiorstw funkcjonuje jako wykonawca technologii i produktów projektowanych poza Polską, to zapotrzebowanie na własne badania, projektowanie i rozwój technologiczny może pozostawać ograniczone. W takim układzie nawet dobrze funkcjonujący system edukacji nie będzie automatycznie prowadził do powstania gospodarki innowacyjnej.
Od lat powtarzamy, że edukacja powinna odpowiadać na potrzeby rynku pracy. Być może równie ważne jest pytanie, czy rynek pracy jest zdolny wykorzystać potencjał, który wytwarza system edukacji. Relacja między edukacją a gospodarką nie jest jednokierunkowa. Rozwój kompetencji wymaga nie tylko odpowiedniej podaży kwalifikacji, ale również istnienia miejsc pracy, organizacji i instytucji, w których mogą być one produktywnie wykorzystywane. Co więcej, samo posiadanie kompetencji nie przesądza jeszcze o ich wykorzystaniu. Decydują o tym również sposoby organizacji pracy, zakres samodzielności pracowników, praktyki zarządzania oraz zdolność przedsiębiorstw do wdrażania nowych rozwiązań.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera świadoma polityka rozwoju umiejętności przez całe życie. Nie może być ona sprowadzana do zwiększania liczby kursów i szkoleń ani do reagowania na doraźnie zgłaszane przez pracodawców niedobory kwalifikacji. Jeśli Polska ma zmienić swoją pozycję w międzynarodowym podziale pracy, musi rozwijać kompetencje potrzebne nie tylko do wykonywania istniejących zadań, lecz także do tworzenia nowych technologii, produktów, usług i modeli organizacyjnych. Oznacza to zasadniczą zmianę perspektywy: polityka umiejętności nie powinna jedynie podążać za zmianami gospodarczymi, ale również współtworzyć warunki, w których określone kierunki rozwoju gospodarczego stają się możliwe. Trudno bowiem budować krajowy przemysł zaawansowanych technologii bez odpowiednio przygotowanych inżynierów, badaczy, techników, specjalistów zarządzania czy pracowników zdolnych do wdrażania innowacji. Podobnie trudno oczekiwać wzrostu produktywności bez rozwijania kompetencji organizacyjnych, cyfrowych i społecznych w całej gospodarce.
Rosnąca niepewność otoczenia międzynarodowego dodatkowo wzmacnia znaczenie tego problemu. Jeżeli odporność gospodarki ma polegać nie tylko na zdolności przetrwania zewnętrznych wstrząsów, ale również na szybkim dostosowywaniu się do nowych warunków, to jednym z jej podstawowych zasobów stają się kompetencje społeczeństwa. Zdolność uczenia się, zmiany sposobów działania, podejmowania nowych ról zawodowych i wykorzystywania pojawiających się technologii jest elementem tej samej odporności, o której Rosati mówił w odniesieniu do państw, przedsiębiorstw i instytucji. Nie jest to jednak wyłącznie kwestia indywidualnej gotowości do uczenia się. Możliwości rozwoju kompetencji są nierówno rozłożone i zależą od poziomu wykształcenia, sytuacji zawodowej, wieku, miejsca zamieszkania oraz zasobów organizacji, w których ludzie pracują. Polityka uczenia się przez całe życie musi zatem nie tylko tworzyć ofertę edukacyjną, ale również ograniczać bariery uczestnictwa i zapewniać dostęp do rozwoju tym grupom, które najrzadziej korzystają z możliwości dokształcania.
W warunkach niekorzystnych zmian demograficznych nabiera to dodatkowego znaczenia. Rosati wskazywał na konsekwencje starzenia się społeczeństwa i zmniejszania zasobów pracy dla przyszłego potencjału gospodarczego Polski. Rozwijając tę diagnozę, warto zauważyć, że przy malejącej liczbie osób w wieku produkcyjnym przyszły wzrost będzie w coraz większym stopniu zależał od produktywności i zdolności wykorzystania potencjału osób już obecnych na rynku pracy. Oznacza to potrzebę inwestowania w kompetencje przez cały okres aktywności zawodowej, a nie tylko na etapie przygotowania do wejścia na rynek pracy. Wymaga również tworzenia warunków umożliwiających dłuższą aktywność zawodową i efektywne wykorzystywanie doświadczenia starszych pracowników.
Pojawia się tu również kwestia zdolności instytucjonalnej państwa. Skuteczna polityka umiejętności wymaga rozpoznawania zmian gospodarczych, identyfikowania przyszłych kierunków zapotrzebowania na kompetencje, koordynacji działań różnych sektorów oraz systematycznej oceny ich rezultatów. Nie może być zbiorem rozproszonych projektów szkoleniowych, realizowanych w rytmie kolejnych perspektyw finansowania. Powinna stanowić trwały mechanizm łączący politykę edukacyjną, gospodarczą, przemysłową i regionalną. Nie chodzi przy tym o administracyjne przewidywanie dokładnej liczby pracowników potrzebnych w poszczególnych zawodach, lecz o budowanie zdolności do rozpoznawania procesów zmian, tworzenia scenariuszy rozwojowych i odpowiednio wczesnego reagowania na pojawiające się wyzwania.
Szczególna rola przypada tutaj regionom. To na poziomie regionalnych gospodarek spotykają się konkretne specjalizacje przedsiębiorstw, zasoby instytucji edukacyjnych, możliwości badawcze uczelni i potrzeby lokalnych rynków pracy. Dobrze zorganizowana polityka rozwoju umiejętności może stać się narzędziem budowania regionalnych zdolności adaptacyjnych i innowacyjnych, pod warunkiem że będzie oparta na wiedzy o rzeczywistych procesach gospodarczych oraz długofalowej współpracy instytucji. Wymaga to rozwijania trwałej infrastruktury wiedzy, która pozwala łączyć dane o gospodarce, rynku pracy i edukacji z procesami podejmowania decyzji publicznych. W tym sensie uczenie się przez całe życie nie jest jedynie odpowiedzią na zmieniające się wymagania pracodawców. Jest jednym z mechanizmów, dzięki którym społeczeństwo może zwiększać swoją zdolność do świadomego kształtowania przyszłości gospodarczej.
Bezpieczeństwo jako impuls rozwojowy
W wykładzie Rosatiego pojawił się również postulat, aby rosnące wydatki na obronność stawały się impulsem dla badań, rozwoju technologii i modernizacji przemysłu. W warunkach zwiększonych nakładów na bezpieczeństwo państwa istotne jest bowiem nie tylko to, jakie systemy uzbrojenia kupujemy, ale również jakie zdolności technologiczne i produkcyjne dzięki tym wydatkom powstają. Rozwijając tę myśl, warto odwołać się do koncepcji technologii podwójnego zastosowania, czyli rozwiązań służących zarówno celom wojskowym, jak i cywilnym. Sztuczna inteligencja, robotyka, systemy autonomiczne, cyberbezpieczeństwo czy technologie satelitarne mogą rozwijać się dzięki zapotrzebowaniu sektora obronnego, a następnie znajdować zastosowanie w innych dziedzinach gospodarki.
Nie dzieje się to jednak automatycznie. Zakup gotowych systemów uzbrojenia za granicą zwiększa zdolności obronne państwa, ale nie musi prowadzić do rozwoju krajowego potencjału technologicznego. Aby tak się stało, potrzebne są odpowiednio zaprojektowane programy badawcze, zamówienia publiczne, współpraca przedsiębiorstw z uczelniami oraz długofalowa polityka przemysłowa. W moim przekonaniu jest to kolejny przykład sytuacji, w której polityka publiczna może realizować kilka celów jednocześnie, pod warunkiem że poszczególne działania są odpowiednio skoordynowane. Wydatki na bezpieczeństwo mogą wówczas nie tylko zwiększać zdolności obronne, ale również wzmacniać krajowy system innowacji i tworzyć zapotrzebowanie na zaawansowane kompetencje.
Podobna logika powinna towarzyszyć transformacji energetycznej. Rosati zwracał uwagę na wysokie koszty energii w Polsce i ich negatywne konsekwencje dla konkurencyjności przedsiębiorstw. Nie jest to jednak argument za rezygnacją z modernizacji energetyki, lecz za takim jej prowadzeniem, aby cele klimatyczne, bezpieczeństwo energetyczne i konkurencyjność gospodarcza były rozpatrywane łącznie. Istotne pozostaje pytanie o tempo transformacji, rozkład jej kosztów i zdolność europejskiego przemysłu do funkcjonowania w warunkach globalnej konkurencji. Trudno oczekiwać, że polityka klimatyczna przyniesie trwałe korzyści gospodarcze, jeżeli nie będzie powiązana z polityką inwestycyjną, przemysłową i technologiczną. Równie trudno jednak budować długofalową konkurencyjność na utrzymywaniu zależności od kosztownych i wysokoemisyjnych źródeł energii.
Czy potrafimy organizować własny rozwój?
Najważniejszy wniosek, jaki wyprowadzam z wykładu Rosatiego, nie dotyczy pojedynczego wskaźnika gospodarczego. Dotyczy zdolności państwa i społeczeństwa do świadomego kształtowania własnej przyszłości. Polska zna swoje podstawowe problemy rozwojowe. Od lat dyskutujemy o niskich inwestycjach, niewystarczających nakładach na naukę, słabości współpracy uczelni z przedsiębiorstwami, wyzwaniach demograficznych czy konieczności zwiększania innowacyjności. Problemy te były identyfikowane w kolejnych strategiach i programach rozwoju, przygotowywanych przez rządy reprezentujące różne orientacje polityczne. Nie brakuje więc diagnoz, choć oczywiście nie zawsze istnieje zgoda co do ich interpretacji i proponowanych rozwiązań. Pytanie brzmi raczej, dlaczego tak trudno przekładać je na trwałe zmiany instytucjonalne.
Być może właśnie tutaj znajduje się zasadnicze ograniczenie polskiego modelu rozwoju. Sukces transformacji był w znacznej mierze rezultatem skutecznej adaptacji do warunków tworzonych przez otoczenie międzynarodowe. Polska potrafiła wykorzystać otwarcie rynków, napływ inwestycji i możliwości wynikające z integracji europejskiej. Teraz potrzebujemy czegoś więcej: zdolności do samodzielnego wyznaczania priorytetów, organizowania współpracy między instytucjami i konsekwentnego realizowania długofalowych przedsięwzięć. Nie oznacza to postulatu gospodarczego izolacjonizmu ani przekonania, że państwo powinno zastępować przedsiębiorców. Chodzi raczej o tworzenie warunków, w których przedsiębiorstwa, uczelnie, instytucje publiczne i organizacje społeczne mogą wspólnie budować potencjał rozwojowy.
Wymaga to nie tylko kapitału finansowego i technologii, ale również zaufania, stabilnych reguł działania, zdolności koordynacyjnych oraz instytucji, które potrafią gromadzić wiedzę i wykorzystywać ją w procesach podejmowania decyzji. W tym kontekście polityka rozwoju umiejętności przez całe życie nie jest odrębnym obszarem polityki edukacyjnej, lecz integralną częścią polityki rozwojowej państwa. To właśnie od zdolności tworzenia, wykorzystywania i odnawiania kompetencji zależy, czy będziemy potrafili nie tylko reagować na zmiany technologiczne i gospodarcze, ale również aktywnie w nich uczestniczyć.
Polska nie stoi dziś przed wyborem między sukcesem a porażką. Stoi przed trudniejszym zadaniem: musi nauczyć się rozwijać w warunkach, w których mechanizmy zapewniające dotychczasowy sukces przestają wystarczać. Awans w rankingach największych gospodarek świata jest świadectwem drogi, którą przeszliśmy, ale nie odpowiada na pytanie o przyszłe źródła wzrostu i konkurencyjności. O przyszłości Polski zdecyduje nie tylko to, jak dużą gospodarkę udało nam się zbudować, lecz przede wszystkim to, czy potrafimy stworzyć instytucje zdolne do organizowania jej dalszego rozwoju.
Komentarz inspirowany wykładem Dariusza Rosatiego wygłoszonym 7 listopada 2026 r. podczas konferencji „Skalowalność biznesu rodzinnego” w ramach XIX Ogólnopolskiego Zjazdu Firm Rodzinnych U-RODZINY 2026 „Mosty Pokoleń” we Wrocławiu. Interpretacje dotyczące polityki umiejętności, zdolności instytucjonalnej państwa oraz podobieństw do Strategii na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju stanowią autorskie rozwinięcie problemów poruszonych podczas wystąpienia.
